Wat zijn 18xx-spellen?

Het eerste spel van de familie is 1829, van Francis Tresham, in 1974 uitgegeven door Hartland Trefoil. De titel verwijst naar het jaar van de Rainhill Trials, de locomotievenwedstrijd die besliste welke machine de treinen van de Liverpool and Manchester Railway zou trekken. Tresham was begonnen met een spel over spoorlijnen en aandelen op een algemene kaart, en plaatste het uiteindelijk in Zuid-Engeland om het historisch geloofwaardiger te maken. In 1981 volgde een tweede versie, 1829 (North), met een kaart van Schotland en Noord-Engeland.

Het spel dat dat idee tot een genre maakte, is 1830: The Game of Railroads and Robber Barons, eveneens van Tresham, uitgegeven door Avalon Hill in 1986. Het was het eerste deel van de reeks dat op grote schaal in de Verenigde Staten werd verspreid, en het is nog altijd het ijkpunt: tot op de dag van vandaag leg je een 18xx meestal uit door te zeggen waarin het van 1830 verschilt. Mayfair en Lookout brachten het in 2011 opnieuw uit.

Uit die stam zijn meer dan tweehonderd titels gegroeid, met kaarten van half de wereld en regelvarianten die van minimaal tot volledig spelbepalend gaan. Omdat elk spel meestal genoemd is naar het jaar waarin zijn spoorweggeschiedenis begint, staat de familie bekend onder de verzamelnaam 18xx.

Hoe de kaart ook verandert, er zijn zes onderdelen die bijna altijd terugkomen. Begrijp je die, dan begrijp je het genre.

• Twee gescheiden geldpotten. Je hebt een persoonlijke portemonnee en elke maatschappij heeft haar eigen kas. Die worden nooit vermengd: geld in een maatschappij bereikt jou alleen via dividend. Winnaar is wie eindigt met het grootste persoonlijke vermogen, niet wie de grootste maatschappij leidt.
• Een aandelenmarkt. Maatschappijen halen geld op door aandelen te verkopen. De koers stijgt als ze dividend uitkeren en daalt als ze inhouden of als aandeelhouders verkopen. Wie de meeste aandelen van een maatschappij bezit, is haar president en neemt alle beslissingen — en draait er ook voor op als ze zonder geld komt te zitten.
• Een hexkaart en tegels. Het spoor staat niet op het bord gedrukt: je legt het aan met zeshoekige tegels en vervangt die door tegels met meer capaciteit (upgraden). Van elk tegeltype is er maar een beperkt aantal, dus soms kun je niet bouwen waar je wilt omdat iemand anders de tegel die je nodig had al heeft gebruikt.
• Treinen die verouderen. Elke maatschappij heeft treinen nodig om inkomsten te verdienen, en wie een grote trein koopt, vernietigt kleinere treinen op het hele bord — wat de community rusting noemt. Dat is de klok van het spel, en die beheersen (laat kopen, vroeg kopen, een maatschappij zonder trein laten zitten) is de kern van de spanning.
• Afwisselende rondes. Het spel wisselt een aandelenronde, waarin spelers aandelen kopen en verkopen, af met één tot drie operating rounds, waarin maatschappijen spoor leggen, stations plaatsen, hun treinen laten rijden en beslissen of ze uitkeren of inhouden. Hoe verder het spel, hoe meer operating rounds achter elkaar.
• Open informatie. Bijna alles ligt op tafel: het geld van elke maatschappij, ieders aandelen, de treinen die nog te koop zijn. Geluk speelt nauwelijks of geen rol. Wat je niet weet, is wat de persoon naast je gaat doen.

De woordenschat voor deze onderdelen is in de hele familie dezelfde, en grotendeels Engels. In de woordenlijst worden de termen een voor een uitgelegd.

Een partij verloopt in fasen, en wat die vooruitduwt is het kopen van treinen: zodra iemand de eerste trein van een nieuw type koopt, gaat het spel naar een nieuwe fase, en daarmee veranderen de beschikbare tegels, het aantal operating rounds en welke treinen verouderd raken. Niemand bestuurt de klok alleen, maar iedereen kan hem versnellen of afremmen.

Het spel eindigt wanneer de bank geen geld meer heeft, wanneer een speler failliet gaat of wanneer een maximumaantal rondes is bereikt, afhankelijk van de titel. Dan telt iedereen zijn vermogen: contant geld plus de beurswaarde van de aandelen die hij bezit.

De speelduur is het cliché van de familie, en dat klopt maar half. Sommige titels duren twee of drie uur; andere vragen er tien of twaalf. Het aantal spelers ligt meestal tussen drie en zes, en veel spellen spelen heel anders afhankelijk van hoeveel spelers er meedoen. De toegelichte catalogus beschrijft per titel waarin die van 1830 verschilt, en de vergelijkingstabel geeft de concrete cijfers voor startkapitaal, floaten en certificaatlimieten.

Je hoeft niet met 1830 te beginnen. Sterker nog, de community raadt meestal het omgekeerde aan: instappen via iets korters en vergevingsgezinders, en de klassieker bewaren tot je weet wat je doet. Deze vier komen altijd ter sprake:

• 18Chesapeake — kleine kaart, regels die heel dicht bij 1830 liggen, en partijen van ongeveer drie uur. Vandaag waarschijnlijk de meest aanbevolen instapper.
• 1889 — het eiland Shikoku, een compacte en vriendelijke 1830 van zo’n drie uur. Een klassieke eerste 18xx.
• 1846 — slaat de openingsveiling over, balanceert zichzelf naar het aantal spelers en vergeeft fouten beter. Erg populair en veel online gespeeld.
• 1830 — het ijkpunt van het genre, en ook het wreedste: je kunt mensen failliet laten gaan en een maatschappij bewust leegroven. Zeker de moeite waard, maar niet als eerste.

Wil je het mechanisme alleen even proeven voordat je er een middag aan besteedt, dan is 18ZOO de lichte versie voor het hele gezin.

Voordat je iets koopt: bijna al deze titels kun je gratis uitproberen op 18xx.games, de online engine van de community. En leer je liever met mensen aan tafel, kijk dan waar je kunt spelen: de samenwerkende clubs organiseren beginnerspartijen.

‘Je moet goed zijn met cijfers.’ Het rekenwerk bestaat uit kleine optellingen en vermenigvuldigingen, en er ligt altijd een rekenmachine op tafel. Het moeilijke is niet het rekenen, maar het beslissen.

‘Het zijn altijd partijen van twaalf uur.’ Alleen sommige. Een 18Chesapeake of een 1889 past in een middag, en met een geoefende groep zelfs in minder.

‘Als je geen haai bent, word je verpletterd.’ In je eerste partij word je hoe dan ook verpletterd, en dat is prima: dit genre leer je door te verliezen. Wat je niet moet doen, is het in je eentje leren — daarom speel je een eerste partij het best met iemand die het uitlegt.